Çorum Valiliği

Çorum il toprakları tarihi devirlerin en başından beri insan yerleşimine sahip olmuştur. Kadim Hititler'in başkenti Hattuşa Çorum ilindedir. Tarihi devirlere bakıldığında Alacahöyük, Hattuşa, İskilip, Kuşsaray, Pazarlı, Eskiyapar, Büyükgülücek ve Balımsultan köyü çevresinde yapılan arkeolojik kazılar ve toprak üstü buluntular, bu bölgenin Bakır Çağı ile Tunç Çağına uzanan araç-gereçler ile silahlar verdiğini göstermektedir.

MÖ ? - MÖ 4000 - Kalkolitik Dönem

MÖ 3000 - MÖ 2000 - İlk Tunç Çağı, (bu dönemden kalma Bayat ilçesine 15 km uzaklıkta Dere Kutuğun köyünde bakır izabe ocağı (dökümhane) olduğu MTA tarafından bulunmuştur).

MÖ 2000 - MÖ 1650 - Orta Tunç Çağı

MÖ 3000? - MÖ 1650 - Hatti dönemi ve İskilip merkezinde Anadolu'nun ilk sağlık kültü olan Yivlik kayası ve suyu kenarındaki Asklepios'un kurulması

MÖ 2000? - MÖ 1300 - Kaşkalar

MÖ 1650 - MÖ 1460 - Hitit Krallığı

MÖ 1460 - MÖ 1200 - Hitit İmparatorluğu

MÖ 1200 - MÖ 700 Paflagon (Kızılırmak'ın batısı)

MÖ 750 - MÖ 330 Frig

MÖ 676 - İskit akınları

MÖ 550 - MÖ 332 - Pers akınları (Kızılırmak'ın doğusu)

MÖ 300 - MÖ 200 Galat egemenliği, İskilip, Galatların ikinci krallık merkezi oldu.

MÖ 323 - MS 170 - Kapadokya (Kızılırmak'ın doğusu)

MÖ - MS - Pontus

175 - 395 - Roma İmparatorluğu

395 - 1071 - Bizans İmparatorluğu hükümdarlığı dönemi

3 Eylül 968 - Çorum, Amasya ve Kastamonu civarında deprem

1050 - Merkez üssü Amasya olan bir deprem

1074 - Çorum'un Bizans İmparatorluğu'nun elinden alınması.

1075 - Çorum'un Bizans'tan alındığı yıl yaşanan Danişmend depremi

1080 - Türklerin (Danişmentliler Beyliği'nin) yöreye kalıcı olarak yerleşmeleri ve şimdiki Çorum şehrini kurmaları

1097 - 1101 - Haçlı ordusunun saldırısı

1109 - Danişmentlilerin yöreye tamamen egemen olmaları

1175 - Anadolu Selçukluları'nın eline geçti.

1240 - Babai ayaklanması

1240+ - İskilip; Ceceli Aşireti Cece oğullarından Yahya Bey’in idaresinde girer daha sonra Nureddin Caca aşiret beyi olur.

1257 - İskilip, Ulucami (Çarşı Camii) deprem nedeniyle yıkıldı ve yeniden yapıldı

1283 - Mecitözü Elvan Çelebi Tekkesi açıldı.

1300 - İskilip ilçesi merkezli olarak bölge Germiyanoğullarının idaresine girdi.

1344 - İskilip ilçesinin batısında yer alan dağlık alanlar sınır olmak üzere bölge Eretna Beyliği'ne dahil oldu.

1352 - Mecitözü Elvan Çelebi Zaviyesi

1381 - Çorum havarisi Eretna devletinin el değiştirmesi sonucu Kadı Burhaneddin hükümranlığına dahil oldu.

1391 - Kısa bir süre için Osmanlı devleti hükümranlığına dahil oldu.

1392 - Kadı Burhaneddin, Şehzade Ertuğrul komutasındaki Osmanlı devleti ordusunu Çorum yakınlarında (Kırkdilim) yendi ve bu savaşta Yıldırım Beyazıd'ın taht varisi oğlu Ertuğrul öldü.

1398 - Akkoyunlu hükümdarı Kara Yülük Osman Bey tarafından Kadı Burhaneddin'in öldürülmesiyle birlikte Çorum ve havarisinin Osmanlı devleti hükümranlığına dahil olması.

1398 - Çorum, şimdiki Sivas şehrinin merkezi olduğu 'Rumiye-i Suğra' adını taşıyan Osmanlı eyaletine bağlı sancak merkezi oldu.

1409 - II. Bayezid zamanında olan deprem 40 gün devam etmiştir.

1416 - İskilip ilçesi, Çelebi Mehmed tarafından Osmanlı devletine kalıcı olarak dahil oldu.

1419 - Tekkeköy Abdalata Tekkesi

1423 - Çorum, şimdiki Amasya şehrinin merkezi olduğu eyalete bağlı sancak

Çorum ili topraklarının %61'i dağlıktır. Bu dağlar derin vadilerle yarılarak birbirinden ayrılmıştır.

Dağlar kuzey-batı yönünde uzanır. Çorum ili topraklarının batı kesimi, Kuzeybatı Anadolu'nun en önemli dağ sıralarından biri olan ve batıda Sakarya Nehri, doğuda Kızılırmak Nehri arasında uzanan Köroğlu Dağları'nın en doğu ucunda yer alır. Köroğlu Dağları'nın Kızılırmak Havzası'na ulaştığı bölgede oluşan önemli yerleşim yerleri şunlardır: İskilip, Bayat, Kargı, Oğuzlar, Dodurga ve Alpagut.

Çorum ili, İç Anadolu Bölgesi'nin kuzey kısmında yer almaktadır. Karasal iklimin etkisi altındadır. Doğusunda Amasya, güneyinde Yozgat, batısında Çankırı, kuzeyinde Sinop, kuzeybatısında Kastamonu, kuzeydoğusunda Samsun, güneybatısında Kırıkkale illeri ile çevrilidir.

Çorum şehir merkezinin diğer illere uzaklığı: Ankara 244 km, İstanbul 608 km, Amasya 92 km, Sinop 294 km, Samsun 172 km ve Tokat 188 km.

İlçelerin il merkezine uzaklıkları: Alaca 52 km, Bayat 83 km, Boğazkale 87 km, Dodurga 42 km, İskilip 56 km, Kargı 106 km, Laçin 29 km, Mecitözü 37 km, Oğuzlar 68 km, Ortaköy 57 km, Osmancık 59 km, Sungurlu 72 km ve Uğurludağ 66 km.

Çorum Ovası: arazi 375 km², yükseklik 800 m

Çorum Kızılırmak Ovası: arazi 153.63 km², yükseklik 500–550 m

Bozboğa Ovası: arazi 70 km², yükseklik 820 m

Ovasaray Ovası: arazi 75 km², yükseklik 700–800 m

Hüseyin Ovası: arazi 264 km², yükseklik 725–875 m

Dedesli Ovası: arazi 250 km² yükseklik 500–550 m

Taybı Ovası: arazi 144 km², yükseklik 500–550 m

Irmak Ovası: arazi 600 km², yükseklik 500–550 m

Seydim Ovası: arazi 50 km², yükseklik 950 m

Mecitözü Ovası: arazi 100 km², yükseklik 950 m

Osmancık Ovası: arazi 300 km², yükseklik 300–350 m

Düvenci Ovası: arazi 32 km², yükseklik 900 m

Hamamözü Ovası: arazi 75 km², yükseklik 400–500 m

Kuyumcu Ovası: arazi 72 km², yükseklik 400–500 m

Sungurlu Ovası: arazi 750 km², yükseklik 550–580 m

Kızılırmak

Yeşilırmak

Çat suyu

Mecitözü çayı

Çekerek ırmağı

Erenler tepesi 2.097 m

Öbek Tepesi-2064 m (geçmiş dağı Bayat)

Türbe tepe 1.981 m

Kara tepe - 1.846 m

Kırklar Dağ - 1.791 m

Çal dağı -

Ada dağı -

Kartal dağı - 1.777 m

Teke dağı - 1.700 m

Kavak dağı -

Göl dağı -

Deveci dağı -

Sakaröküz dağı -

Çatalkaya Tepesi-Karadağ 1.566 m

İlin genelinde genellikle Karadeniz iklimi görülür.

Kızılırmak Havzası'nda yer alan Bayat, Dodurga, İskilip, Kargı, Laçin, Oğuzlar, Osmancık ve Uğurludağ ilçelerinde Karadeniz iklimi görülür. Kışları çok yağışlı, yazları ise İç Anadolu ikliminin etkisiyle sıcak olur.

İç Anadolu iklimi: Kızılırmak Havzası'nın güneyinde yer alan Çorum, Alaca, Boğazkale, Mecitözü, Ortaköy ve Sungurlu ilçelerinde görülür.

Çorum iline bağlı yerleşim yerleri genel olarak tipik karasal iklim özelliklerini gösterir. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise soğuk ve genellikle kar yağışlı geçer. İlkbahar ve sonbahar aylarında az da olsa yağış görülür. Yüksek yerleşimlerde, özellikle yaz akşamlarında hava serindir. Bu genel durumun istisnası, İskilip ve çevresinin iklim tipidir; bölge mikroklima özellikleri gösterir.

Türkiye'nin önemli fay hatlarından Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF), Çorum il sınırlarının kuzeyinden geçmektedir.

İlin jeolojik yapısında iki ana kütle (kayaç) grubu öne çıkar. Bunlardan birincisi “Metamorfik seri” (başkalaşmış kayaçlar), ikincisi ise, “Tortul Kütleler”dir. İlin asıl jeolojik karakterini 3. jeolojik zamanın sonları ile 4. jeolojik zamanda oluşan yapılar belirlemektedir.

Bununla birlikte, jeolojik devirlerden ilkel zaman olarak bilinen Arkean ve Prekambrien devirlerine ait alanlara, Çorum merkez ilçe, Alaca, İskilip, Osmancık, Mecitözü ve özellikle Kargı ilçelerinde rastlanılmıştır. 3. jeolojik zamanın kütlelerinden olan jips (alçıtaşı) ve kaya tuzu yatakları ile karbon miktarı %75 kadar olan zengin linyit kömürü yataklarına (Osmancık, Dodurga yöresinde 30 milyon ton rezerv bulunan; ayrıca Alpagut, Zambal, Karakaya, Ayva ve Ovacık köylerinde de linyit kömürü yataklarına rastlanmaktadır. Yine bu zamanın püskürük kayaçlarından olan trakit, granit, bazalt ve andezit türlerine; Çorum merkez ilçesi ile Kargı, Sungurlu, Alaca, Mecitözü, Osmancık ve İskilip ilçelerinde rastlanmaktadır. Tortul kütlelere ise vilayetin birçok yöresinde rastlanmaktadır.

Çorum, Alp-Himalaya orojenezi (dağ oluşumu) olarak bilinen sistem içinde yer alan KAF üzerinde bulunmaktadır. KAF, il merkezinin 20 kilometre kuzeyinde, Osmancık ve Kargı ilçelerinin iç sınırlarından geçmektedir.

İlin tümünde 18 halk kütüphanesi ve 2 müstakil çocuk kütüphanesi olmak üzere toplam 20 kütüphane vardır. 2006 yıl sonu istatistiklerine göre ilde toplam 228.482 adet kitap vardı. En çok kitaba sahip kütüphaneler; Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi (47.303), İskilip Halk Kütüphanesi (38.046) ve Sungurlu Halk Kütüphanesi (19.866)'dir. Geriye kalan 123.547 kitap ise 17 halk ve çocuk kütüphanesinde bulunmaktadır.

İl merkezi olan Çorum'da beş kütüphane bulunmakta olup toplam kitap sayısı 72.805'tir. Diğer 12 ilçe ile 3 belde kütüphanesinde ise 155.677 kitap bulunmaktadır. İskilip Halk Kütüphanesi 38.046, Sungurlu Halk Kütüphanesi 19.866, Mecitözü Halk Kütüphanesi 14.468, Osmancık Halk Kütüphanesi 13.106, Kargı Halk Kütüphanesi 11.575, Alaca Halk Kütüphanesi 10.023, Bayat Halk Kütüphanesi 9.566, Boğazkale Halk Kütüphanesi 7.474, Uğurludağ Halk Kütüphanesi 7.188, Oğuzlar Halk Kütüphanesi 6.066, Arifegazili Halk Kütüphanesi 5.884, Ortaköy Halk Kütüphanesi 5.006, Alacahöyük Halk Kütüphanesi 3.349, Dodurga Halk Kütüphanesi 2.617 ve Hacıhamza Halk Kütüphanesi 1.443 kitaba sahiptir. Öte yandan Laçin ilçesinde ise kütüphane yoktur.

Türkiye Cumhuriyeti'nin toplam 28 adet el yazması eser kütüphanesi vardır. Bu el yazması eser kütüphanelerinden biri Çorum merkezinde, diğeri ise İskilip ilçesindedir. İskilip Halk Kütüphanesinde 529 adet, Çorum Hasan Paşa Kütüphanesinde ise cumhuriyetin ilk yıllarında il ve ilçe merkezlerinden toplanmış olan 3.692 adet el yazması kitap vardır.

İskilip Kütüphanesi, ilin yakın tarihinde bilinen en eski kütüphanedir. 1258 yılında kurulan Hacıbey, 1272 yılında Cecebey, 1476 yılında Şeyh Habib, 1480 yılında Ebusuud, 1735 yılında Hocazade, 1818 yılında Terzi Bekir Ağa ve 1841 yılında Camii Kebir kütüphanelerinde bulunan eserler, 1924 yılında çıkarılan kanunla Cece Bey Medresesi kütüphanesinde toplanarak tek bir kütüphane çatısı altında faaliyete geçirilmiştir. İlin en eski kütüphanesi olduğu gibi Türkiye'nin de en eski kütüphanelerindendir. İskilip Halk Kütüphanesinde, tarihi değeri olan 1.443 adet Arap harfli taş baskı kitap ve 529 adet el yazması kitap bulunmakta olup, 2006 yılında toplam kitap sayısı 38.046'dır. İskilip Halk Kütüphanesinde 1996'da yaşlılar için özel bir okuma salonu hizmete açılmıştır. Bu salon, Türkiye genelinde gerçekleştirilen ilk uygulamadır. Kütüphane, 1924'ten bu yana üç farklı yerde hizmet verdikten sonra günümüzde bulunduğu yere taşınmış ve kendi özel binasında faaliyetlerini sürdürmektedir.

Bahçelievler semtinde hizmet veren Çorum Merkez Hasan Paşa Halk Kütüphanesi 25 Aralık 1991 tarihinde hizmete giren Çorum ilinin en köklü kütüphanelerinden biridir. Alt katta depolar, üstte ise okuyucu salonları, idare büroları, yazma eserler bölümü ve bilgisayar bölümü bulunmaktadır. 2006 yılında mevcut kitap sayısı 47.303 adet olup bunun 3.692 adeti el yazmasıdır.

İl Halk Kütüphanesi Merkez ilçenin Mimar Sinan Mahallesindedir. 25 Aralık 1991 tarihinde hizmete girmiştir. Çorum ilinin en büyük ve modern kütüphanesidir.

Çorum'da Alacahöyük, Boğazköy ve Çorum müzeleri bulunmaktadır. Hattuşa ören yeri de açık müze statüsünde ziyaretçilere hizmet vermektedir.

Alacahöyük Müzesi, köy iken daha sonra belde olan bir bölgede, 1935 yılından sonra yapılan arkeolojik kazılarda çıkarılan tarihî eserlerin sergilenmesi amacıyla 1941 yılında kurulmuştur. Müzede, milattan önce 4000'lerden günümüze ulaşan tarihî eserler sergilenmektedir.

Boğazköy Müzesi, ağırlıklı olarak Hitit dönemi arkeolojik eserlerini barındırmaktadır.

Çorum ilindeki halk edebiyatını, 15. yüzyıldan başlayarak Alevi - Bektaşi edebiyatı etkilemiştir.

Aşık Ali Açık, Deli Boran, Aşık Haydar, Dedemoğlu, Kasap Mustafa Çarkacı, Kadir Uslu, Aşık Kör Kurtça, Hüseyin Çırakman, Aşık Gülabi gibi ozanlar, Çorum halk edebiyatının önemli ozanlarındandır.

İskilip ilçesinde haftanın günleri de İstanbul Türkçesinden farklıdır; Giravu - Pazar, Düşembe - Pazartesi, Deri - Salı, Bazar - Çarşamba, Bazitesi - Perşembe, Cumayı - Cuma, Cumitesi - Cumartesi.

Çorum ilinin ekonomisi tarım, hayvancılık, sanayi ve ticarete dayanır.

2000 yılı istatistiklerine göre Çorum il ekonomisindeki sektörlerin dağılımı; hizmetler %32, ticaret %30, tarım %25, sanayi %9 ve inşaat %4 oranındadır.

İlin coğrafi konumu, İç Anadolu bölgesi ile Karadeniz Bölgesi arasında önemli bir geçiş noktası üzerinde bulunması nedeniyle önemini artırmakta ve ekonomisini olumlu yönde etkilemektedir. Ankara ile Samsun arasında kuzey-güney doğrultusunda bir geçiş güzergâhında yer aldığı gibi, batı-doğu doğrultusunda da Kastamonu, Çankırı, Amasya ve Tokat illeri Çorum topraklarından geçen yollardan yararlanmaktadır.

İl dışından alınan ürünler; beyaz eşya, petrol ürünleri, otomotiv yedek parçaları, makineler, kazanlar, mekanik araçlar ve hazır giyim gibi kalemlerdir. İl dışına satılan ürünler arasında süt ve süt ürünleri, çimento, bal, yumurta, kazanlar, makineler, mekanik araçlar, hazır giyim, ayakkabı, değirmencilik ürünleri ile kâğıt ve karton türleri yer almaktadır.

Çorum ilinde çeşitlenmiş bir tarım yapısı vardır; ürün yelpazesi geniştir ve üretim miktarları fazladır. En çok yetiştirilen tarım bitkileri; buğday, şekerpancarı, arpa, soğan, domates, patates, kavun, karpuz, hıyar, üzüm, nohut, fiğ, pirinç, ayçiçeği, yeşil mercimek, ceviz, elma, kiraz ve geber otudur (kapari). 2002 yılı Türkiye istatistiklerine göre yeşil mercimeğin %14'ü, pirincin %11'i ve soğanın %8'i Çorum ilinde üretilmiştir. Geleneksel yöre sebze ve meyvelerinin dışında kalan bazı ürünler, özellikle İskilip ve çevresinin mikroklima iklimi sayesinde yetişebilmektedir. Bu ürünler arasında antepfıstığı, haşhaş, kayısı ve Trabzon hurması gibi bitkiler yer almaktadır. 2002 yılında ildeki traktör sayısı 20.929'dur.

Ekin, arpa, çavdar, yulaf ve tritikale büyük ölçüde kuru tarım arazilerinde üretilerek elde edilir. Mısır bitkisi iklim özelliğince su ister, çeltik tümüyle su içinde olan tavalarda üretilir. Üretim genellikle ve çoğunlukla üretici eliyle tahıl borsasında satılmakta yahut un ve yem fabrikalarına verilmektedir.

Nohut ve yeşil mercimek kuru tarım arazilerinde yetiştirilmekte olup, kuru fasulye sulama yapmadan yetişmemektedir.