Erzurum Valiliği

Erzurum'un yüzölçümünün çoğunluğunu dağlar (%64) oluştururken, platolar %20 ve yaylalar ise %12'lik bir alan kaplamaktadır. Erzurum ilinin bir bölümü Karadeniz Bölgesi'nde diğer bölümü ise Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer almaktadır.

İlin kuzeyinde Rize ve Artvin, kuzeydoğusunda Ardahan, batısında Bayburt ve Erzincan, doğusunda Kars ve Ağrı, güneyinde Bingöl ve Muş bulunmaktadır. Erzurum'un 20 ilçesi vardır; bunların 8'i Karadeniz Bölgesi'nde, geri kalan 12'si ise Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alır. Karadeniz Bölgesi'nde yer alan ilçeleri İspir, Narman, Oltu, Olur, Pazaryolu, Şenkaya, Tortum ve Uzundere'dir. Yine Aziziye ilçesinin Ovacık kesimi de Karadeniz Bölgesi'nde yer alır. Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan ilçeler ise şunlardır: Aşkale, Aziziye, Çat, Hınıs, Horasan, Karayazı, Karaçoban, Köprüköy, Palandöken, Pasinler, Tekman, Yakutiye.

Türkiye'nin en yüksek ve en soğuk illerinden biri olan Erzurum'da sert karasal iklim hüküm sürmektedir. Genel olarak kışlar çok soğuk ve karlı, yazlar ise oldukça sıcak ve kurak geçer. Yılın hemen hemen 2–3 ayı boyunca bölge karla örtülüdür. Yaz, özellikle haziran ve temmuz aylarının ortalarına kadar kendini hissettirir. Yağış miktarı metrekareye yaklaşık 460 mm'dir. Bölgede eriyen karlarla akarsular beslenir.

İlin Karadeniz Bölgesi'nde yer alan kuzey kesimleri haricindeki büyük kısmı Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alır ve karasal iklime sahiptir. Erzurum'un yüksekliği ve yoğun kar yağışı (yılın 70 günü kar yerde kalır), güneş ışınlarının uzaya geri yansımasını artırır. Bu yüzden Erzurum, Türkiye'nin en çok güneş gören illerinden biri olmasına rağmen, en soğuk illerindendir. Yazın sıcaklık 35 °C'ye kadar çıkarken, kışın -30 °C'ye kadar düşer.

Erzurum, ilkbahar başlangıcında karların erimesiyle birlikte yeşile bürünmeye başlar. Ağustos ayı başlarında kuru rüzgârlar ağaç yapraklarını ve ekinleri sarartır. Ağustos ayının sonları ve Eylül ayında Erzurum çevresi sapsarı bir bozkır görünümündedir. Daha önce yüzölçümünün %9'u orman ve fundalık olan Erzurum'da sarıçam ve meşe ağaçları yetişiyordu, günümüzde bu alanlar oldukça azalmıştır.

İl sınırları içinde sırasıyla şu etnik gruplar yaşamaktadır:

Dadaş(Türk)

Kürt

Çerkes

Zaza

Hemşinli

Poşa

Güncel Nüfus Değerleri (TÜİK 9 Şubat 2026 verileri)

Erzurum İl Nüfusu: 736.877 (2025 sonu). İlin yüzölçümü 25.005 km2dir. İlde km2ye 29 kişi düşmektedir. (Yoğunluğun en fazla olduğu ilçe: 273 kişi ile Palandöken'dir.)

İlde yıllık nüfus -%1,09 oranında azalmıştır. Nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: Uzundere (%7,82) - Tortum (-%12,89) (Tortum'un Pehlivanlı Mahallesi, Uzundere'ye bağlanmıştır. Bu iki ilçenin artış-azalış oranlarındaki değişikliğin önemli nedeni budur.)

09 Şubat 2026 TÜİK verilerine göre 20 ilçe ve belediye, bu belediyelerde toplam 1188 mahalle bulunmaktadır.

Erzurum'un ekonomisini genel olarak tarım ve hayvancılık ile sanayi ve ticaret unsurları oluşturmaktadır. Sanayi siciline kayıtlı 69 kuruluş vardır. İlde iki organize sanayi bölgesi vardır. Bölge, geçmiş dönemlerde de İpek Yolu üzerinde bulunmuştur. Bu durum, şehrin ekonomik olarak gelişmesini sağlamakla birlikte ticari önemini de ortaya koymaktadır. 1957 yılında Erzurum'da kurulan Atatürk Üniversitesi, şehirde ticari anlamda da canlılık sağlamaktadır. Erzurum, Türkiye'nin ve Doğu Anadolu bölgesinin en önemli ticaret merkezlerinden biridir. Bölgede, Oltu ilçesinde çıkarılan ve yarı kıymetli maden özelliğine sahip Oltu taşı ile bu taştan yapılan özel aksesuarlar, takılar ve benzeri eşyalar bölge insanı ve esnaf için önemli bir geçim kaynağıdır. Daha önce bölgede yalnızca Palandöken Dağı kış spor tesisleri ile sınırlı olan kış turizmi, özellikle son yıllarda önemli kazanımlar elde etmiş ve bölge geneline yeni altyapı ve tesislerle yayılmıştır. Bu özelliğiyle Türkiye sınırlarını aşarak, alanında dünyanın sayılı merkezlerinden biri haline gelmiştir. Spor tesisleri, bölge turizmi ve ekonomisine önemli katkı sağlamaktadır.

Yüzölçümü bakımından Türkiye'nin dördüncü büyük ili olan Erzurum, 2.533.000 hektarlık bir alana sahiptir. Ekonomi, tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. 460 bin hektarlık tarım arazisinin 306 hektarlık bölümü sulanabilir durumdadır ve 268 bin hektarlık alanda ekim yapılmaktadır.

Bitkisel üretim tahıllar, yem bitkileri, baklagiller, endüstri bitkileri, yumrulu bitkiler ve yağlı tohumlardan oluşmaktadır. Ekili alanların 181 bin hektarında tahıl, 937 hektarında baklagiller, 3 bin hektarında yumrulu bitkiler, 2 bin hektarında endüstriyel bitkiler, 80 bin hektarında yem bitkileri, bin 500 hektarında meyve ve 780 hektarında sebze yetiştirilmektedir. Bitkisel üretimin değeri günümüzde 240 bin TL civarındadır.

Tahıl türlerinden en fazla buğday, arpa ve çavdar; sanayi bitkilerinden ise çoğunlukla şeker pancarı, patates ve ayçiçeği ekilmektedir.

Yaklaşık 4 bin çiftçi 40 bin hektarlık alanda organik tarım yapmaktadır. 2012 yılında yaklaşık 154 bin ton ürün elde edilmiştir. Organik tarım uygulamaları buğday, yonca, yem bitkileri, çayırotu, meyve ve bal üretimini kapsamaktadır.

Erzurum'da yetiştirilen başlıca meyveler elma, armut, ceviz, kayısı, erik, kiraz, vişne ve kızılcıktır.

2012 yılı verilerine göre Erzurum'da yaklaşık 760 bin küçükbaş ve 550 bin büyükbaş hayvan bulunmaktadır. Bu hayvanlardan 15 bin ton et, 358 bin ton süt, 7 bin ton tereyağı, 70 bin ton peynir ve 50 bin ton yoğurt üretilmektedir. Bal üretimi ise yaklaşık 1.500 tona ulaşmaktadır.

Erzurum ekonomisi başta tarım ve hayvancılık olmak üzere, hizmet ve inşaat sektörlerinden oluşmaktadır. Erzurum şehir merkezindeki günlük ticari hareketliliğe yön veren en önemli etkenlerden birisi de yaklaşık 70.000 öğrencisi olan Atatürk Üniversitesidir. Yaz aylarında üniversite öğrencilerinin şehirde olmaması ile oluşan ekonomik durgunluk bariz bir şekilde hissedilir.

Erzurum'da imalat alanında;

Gıda sanayi,

Kimya-plastik sanayi,

Metal Eşya Sanayi,

Makine Sanayi,

Petrol ve Tekstil Sanayi üretimde önde gelen sektörler olarak faaliyet göstermektedir.

Sanayi sektörü günümüzde beklenilen düzeyde olmasa da Erzurum ekonomisine belirli bir oranda katkı sağlamaktadır. 2011 yılı verilerine göre bu alanda Erzurum'da beş yüzden fazla şirket kurulmuştur.

Sanayi sektöründe faaliyet gösteren işletmeler, küçük ve orta ölçekli özelliktedir. Bu özelliklerinden dolayı söz konusu işletmeler, sadece yerel pazarlara yönelik üretim yapmakta ve düşük bir oranda istihdam sağlamaktadırlar.

İmalat sanayi:

Gıda Ürünleri ve İçecek İmalatı: Peynir, yağ, yoğurt, hazır su, et ve et ürünleri üreten

Plastik ve kauçuk ürünler imalatı: PVC doğrama- PVC boru, plastik damacana- şişe- torba- çuval vb. üreten

Mineral ürünler imalatı: Çimento, hazır beton, kiremit, büz, briket, tuğla, parke taşı, kaldırım taşı, karo, mermer vs. ürünleri üreten

İşlenmiş metal ürünler imalatı: Demir doğrama, çelik kapı, kalorifer ve buhar kazanı, güneş kolektörü, doğalgaz bacası, teneke kutu, çivi vb. Ürünleri üreten

Motorlu kara taşıtı römorku imalatı: Motorlu kara taşıtları için kasa, römork ve yarı römork üretimi yapan

Oltu Taşı imalatı: Tespih başta olmak üzere çeşitli türden takılar üreten

Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı: Boya, sabun, deterjan ve diğer temizlik ürünlerini üreten

Tekstil ürünleri imalatı: Giyim eşyası dışındaki hazır tekstil ürünleri ve çorap üreten

Ana metal sanayi: Metal döküm üzerine üretim yapan

Sınıflandırılmamış makine ve teçhizat imalatı: Soba, mangal, semaver vb. üretimi

Basım ve yayım; plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması ve matbaacılık alanında üretim yapan işletmelerden oluşmaktadır.

Sanayi yönünden merkez ilçe Aziziye, Erzurum ilinin diğer ilçelerine göre en gelişmiş olanıdır. İlçe sınırları dahilinde Erzurum Organize Sanayi Bölgesi yer almaktadır. Erzurum'un en önemli sanayi kuruluşu Aşkale Çimento Fabrikasıdır. Aşkale çimento Türkiye'nin en büyük sanayi tesislerini içinde bulunduran İSO1000 içerisinde yer alır. Diğer önemli bir şirket 1956 yılında üretime başlayan ve kamuya ait olan Erzurum Şeker Fabrikası'dır.

Erzurum Organize Sanayi Bölgesi'nde sanayi parsellerinin toplam alanı yaklaşık 87 bin dönüm büyüklüğündedir. Çalışan kişi sayısı 2.500'dür. Birinci Organize Sanayi Bölgesi, Erzurum'un Aziziye ilçe sınırları dâhilinde konumlandırılmıştır. 2012 yılında kurulma aşamasında olan 2. Organize Sanayi Bölgesi'nde, 2024 raporuna göre 3. etap altyapı çalışmalarının %94'ü tamamlanmış durumdadır. Sanayide elektrik kullanım oranı %20 civarındadır.

Şehirdeki Kültür Merkezi, birçok kültürel faaliyetlerin icrasına imkân sağlamaktadır. Ayrıca Erzurum Devlet Tiyatrosu tarafından birçok oyun sergilenmektedir. Şehirde 4 sinema salonu faaldir.

Dadaşlar (Erzurumlu) yüzyıllarca hayvancılık ve tarımla uğraşmış, günümüze kadar da bu gelenek süregelmiştir. Yazın yoğunlukla yaylalara çıkılmış, sonbaharda ise şehre inilmiştir. Böylelikle şehir ve göçebe hayatı birlikte yürütülmüş, sürekli göçebe hayatı yerine sadece yaz aylarını yaylalarda geçiren bir şehir hayatı tercih edilmiştir.

Dadaş, Türkiye'de Erzurum denince halk arasında akla gelen ilk sözcüktür. Dadaş, kökeni Kıpçak Türkü olarak veya Erzurum'un yerel halkı olarak bilinen bir etnik gruptur. Ayrıca Dadaş kelimesi, Erzurum'da ve yöresinde yaşayan insanları veya özellikle bu yöreye ait Erzurum barını oynayan kişileri ifade eder. Bu sebeple dadaş ifadesi üzerinde fikir beyan edenler, bunu Erzurum ve bar sözcükleriyle ilişkilendirirler. Genel olarak Erzurum yöresinde Dadaş, 1) erkek kardeş, 2) yiğit, delikanlı, babayiğit kimse, 3) mert, cesur, 4) arkadaş, dost anlamlarında kullanılır. Ayrıca Ağabey, bar oynayan delikanlı, Erzurumlu arkadaş, hemşeri, geniş anlamıyla Erzurum bölgesinin efesi şeklinde de ifade edilir. Üzerinde çok beyan ve açıklamalarda bulunulan dadaş ifadesi, yöre kültürünün sembolik söyleniş biçimidir. İçeriği yukarıda açıklandığı gibi oldukça zengin olup, Erzurum merkezinde, civar ilçe ve köylerinde yaşayan, özellikle etnik Türk kökenli insanların kendi aralarında veya onlara başkalarınca yapılan hitap şeklidir. Zaman zaman kişiye hitaben doğrudan söylenebildiği gibi, bazen de yüceltme sıfatı olarak kullanılır. Dadaş olmak tarihî kahramanlıklar, dostluklar, sevgi ve saygı diyalogları, insanlar arasındaki sosyal yardımlaşma ve dayanışmanın adeta altyapısını oluşturan en önemli unsurdur. Anadolu'da özellikle olumlu anlamda Erzurum halkı için kullanılan bu ifade kültürel içerik taşır.

Erzurum denince akla dadaş, dadaş denince de akla bar gelir.

Bar, Erzurum ve yöresinde oynanan folklorik özellikteki halk oyunlarının genel adıdır. Bu özelliğinden dolayı bar kelimesi bilinen sözlük anlamları dışında yörede; "el ele tutuşmak, birliktelik, bağlamak, topluluk, birlikte oynamak" gibi manalarda yorumlanır.

Bar, antropologlara göre Türklerin orta Asya'dan getirdikleri millî bir oyundur. Bu sebepten dolayı çok eski bir geçmişe sahiptir. Ortaya çıkış nedeninin ise yaşanan iklim, coğrafya ve tarihî olaylar olduğu ifade edilmektedir.

Ünlü Türk seyyah İsmail Habip Sevük 1943 yılında kaleme aldığı Yurttan Yazılar adlı eserinde; Erzurum'daki halk oyunlarının asırlardan beri bar adıyla anıldığını, Dadaşların "aşk, sevgi, mertlik, yardımlaşma, kahramanlık" gibi duygularını sembolize ettiğini bildirmektedir. Erzurum ili ve yöresi halk oyunları açısından çok zengin bir bölgedir ve günümüzde bu zenginlik, bütün güzellikleriyle aslına uygun olarak bölgede yaşatılmaktadır.

"Bar" terimi, günümüz öncesi Türk şair ve yazarlarını farklı algılamalara da götürmüştür. Sadettin (Sadi) Akatay (1904-1944), ünlü "Bar" şiirinde barı: "kahramanlık, yiğitlik, erlik destanı, yüzyılların ardından kopup gelen bir vakar" olarak tanımlarken; Nejat Ünal "Bar bir savaş oyunudur yiğitlere yaraşır" ifadesini kullanmıştır. Günümüzde, gerek yurt içinde ve gerekse yurt dışında düzenlenen halk oyunları program ve yarışmalarına, Erzurum'daki "Halk Oyunları ve Türküleri Derneği "nin "Halk Oyunları Ekipleri" azami ölçüde katılmaya özen göstermekte ve bu anlamda önemli başarılar elde etmektedir.

Erzurum barı, erkek ve kadın barları olmak üzere iki kategoride oynanmaktadır. İsmail Habip Sevük 'Yurttan Yazılar' adlı eserinin 'Dadaş ve Bar' ile ilgili bölümünde; "iyi bilenler tarafından oynanınca seyrine doyum olmaz" dediği barların oynanma şekli ve sırası ile ilgili olarak "Gergin birer yay gibi duran dadaşların oynadığı ilk bar, barbaşının elindeki mendili bir bayrak gibi sallaması ve sanki vücudun akümülatörüne hareketin elektriği dolduruluyormuş hissini veren Başbar'dır. İsmail Habip Sevük bu ifadeye eserinde yer vermiştir.

Erzurum ve yöresinde mahalli kıyafetler günümüzde de bilinmekte ve giyilmektedir. Özellikle kadınların geleneksel giysisi ehramdır. Ehram genellikle 185 x 215 cm ebadında yünden özel olarak dokunmuş örtüdür. Şekil ve renk olarak farklı kesimlere hitap eder.

Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında konuşulan Türkiye Türkçesi, göçler, iklim, coğrafya ve dilin kendisine ait özelliklerinden dolayı Anadolu'da çeşitli ağızlarla konuşulmaktadır. Erzurum'da kullanılan Dadaş şivesinin Doğu Anadolu ağızları içindeki konumu, Türkoloji alanında Prof. Dr. Leyla Karahan'ın 'Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması' (Türk Dil Kurumu Yayınları: 630, Ankara 1996) adlı çalışmasına göre Erzurum, Aşkale, Ovacık, Narman grubuna dâhildir. İletişimde ve medyada kullanılan teknolojik ürünlerin giderek gelişmesi Türkiye genelinde İstanbul ağzının yaygınlaşmasına ve yöresel ağızların azalmasına hatta kaybolmasına sebep olsa da, Erzurum şehir merkezi ile ilçeler ve köylerde konuşulan şive, diğer bölgelere kıyasla kendine özgü yapısını büyük ölçüde korumaktadır.